Chính sách hình sự của Nhà nước ta luôn đề cao nguyên tắc nhân đạo, khoan hồng đối với những người phạm tội nhưng có nhân thân tốt, mức độ nguy hiểm của hành vi không lớn và có khả năng giáo dục, cải tạo để trở thành công dân có ích. Tinh thần và nội dung này được ghi nhận, thể hiện qua hệ thống các tình tiết giảm nhẹ trách nhiệm hình sự được quy định tại Điều 51 Bộ luật Hình sự năm 2015 (sửa đổi, bổ sung năm 2017, năm 2024, năm 2025).
Trong đó, tình tiết giảm nhẹ trách nhiệm hình sự “Phạm tội lần đầu và thuộc trường hợp ít nghiêm trọng” được quy định tại điểm i khoản 1 Điều 51 Bộ luật Hình sự là một trong những tình tiết được áp dụng phổ biến trong thực tiễn xét xử. Đối với quy định, thuật giữ pháp luật “Phạm tội lần đầu” đã được định nghĩa, hướng dẫn tại Nghị quyết số 01/2018/NQ-HĐTP ngày 24/4/2028 của Hội đồng Thẩm pháp Tòa án nhân dân tối cao hướng dẫn áp dụng Điều 66 và Điều 106 của Bộ luật Hình sự về tha tù trước thời hạn có điều kiện (khoản 2 Điều 2 “Phạm tội lần đầu”) và Nghị quyết số 04/2025/NQ-HĐTP ngày 30/9/2025 của Hội đồng Thẩm pháp Tòa án nhân dân tối cao hướng dẫn áp dụng các tình tiết giảm nhẹ trách nhiệm hình sự, các tình tiết tăng nặng trách nhiệm hình sự quy định tại Điều 51 và Điều 52 Bộ luật Hình sự.
Cụ thể, theo định nghĩa, hướng dẫn tại khoản 2 Điều 2 Nghị quyết số 01/2018/NQ-HĐTP và khoản 9 Điều 2 Nghị quyết số 04/2025/NQ-HĐTP của Hội đồng Thẩm pháp tòa án nhân dân tối cao thì “phạm tội lần đầu” là trường hợp từ trước đến nay chưa phạm tội lần nào hoặc trước đó đã thực hiện hành vi phạm tội nhưng được miễn trách nhiệm hình sự; trước đó đã thực hiện hành vi phạm tội nhưng được áp dụng biện pháp tư pháp giáo dục tại trường giáo dưỡng; thuộc trường hợp được coi là không có án tích; trước đó đã bị kết án nhưng đã được xóa án tích. Việc hướng dẫn mở rộng “Phạm tội lần đầu” mang tính nhân đạo và phù hợp với nguyên tắc xử lý hình sự, nhưng xét về mặt kỹ thuật lập pháp, ngữ nghĩa của từ “phạm tội lần đầu” trong văn bản luật lại không bao hàm ý nghĩa “đã từng phạm tội nhưng được xóa án tích”. Điều này dẫn đến sự thiếu đồng bộ và bắt buộc các cơ quan tiến hành tố tụng và người tiến hành tố tụng phải phụ thuộc vào văn bản dưới luật để áp dụng.
Để bảo đảm tính chính xác, minh bạch, thống nhất và kỹ thuật lập pháp khoa học cho Dự thảo Bộ luật Hình sự sửa đổi lần này, tôi đề xuất 02 phương án hoàn thiện như sau:
Phương án 1: Sửa đổi trực tiếp tại điểm i khoản 1 Điều 51 Bộ luật Hình sự
- Cụ thể hóa ngay trong điều luật về tình tiết giảm nhẹ. Sửa đổi thành: “i) Phạm tội lần đầu hoặc đã từng bị kết án nhưng đã được xóa án tích và thuộc trường hợp ít nghiêm trọng;”. Điều này giúp các cơ quan tiến hành tố tụng, người tiến hành tố tụng dễ dàng áp dụng trực tiếp ngay tại phần Quyết định hình phạt mà không cần tra cứu chéo.
Phương án 2: Bổ sung định nghĩa pháp lý vào Điều 4a Bộ luật Hình sự (Giải thích từ ngữ)
- Giữ nguyên điểm i khoản 1 Điều 51, nhưng bổ sung một khoản mới vào Điều 4a (Điều 4a có 8 khoản: thiết kế vào khoản 6 như vậy Điều 4a có 9 khoản) của Dự thảo. Cụ thể: “6. Phạm tội lần đầu là trường hợp người phạm tội từ trước đến nay chưa phạm tội lần nào hoặc đã từng phạm tội nhưng đã được xóa án tích, hoặc chưa hết thời hạn xóa án tích nhưng thuộc trường hợp pháp luật quy định không bị coi là có án tích”.
Phương án này mang tính lập pháp hệ thống và khoa học hơn, vì khái niệm “phạm tội lần đầu” không chỉ xuất hiện ở Điều 51 mà còn làm căn cứ áp dụng ở một số chế định khác như: tha tù trước thời hạn có điều kiện (điểm a khoản 1 Điều 66), cải tạo không giam giữ (điểm đ khoản 1 Điều 3; khoản 2 Điều 38), miễn trách nhiệm hình sự hay các biện pháp xử lý chuyển hướng. Việc giải thích thống nhất ngay từ Phần thứ nhất: Những quy định chung - Chương I: Điều khoản cơ bản (Điều 4a: Giải thích từ ngữ) sẽ giúp áp dụng đồng bộ cho toàn bộ Bộ luật Hình sự.
Trên đây là quan điểm đề xuất hướng bổ sung hoàn thiện quy định “Phạm tội lần đầu” đối với tình tiết giảm nhẹ trách nhiệm hình sự “Phạm tội lần đầu và thuộc trường hợp ít nghiêm trọng” được quy định tại điểm i khoản 1 Điều 51 trong Dự thảo Bộ luật Hình sự (sửa đổi), mong nhận được ý kiến góp ý, phản hồi từ đồng nghiệp và độc giả.
Nguyễn Quyền – Phó Viện trưởng VKSND Khu vực 10 – Đà Nẵng
